गाईजात्राको तयारीमा काठमाडौँ उपत्यका, शोकलाई हाँसोमा बदल्ने पर्वको रौनक

काठमाडौँ । भाद्र कृष्ण प्रतिपदाको पावन तिथिमा मनाइने नेवार समुदायको मौलिक लोकपर्व गाईजात्रा (सापारु) को पूर्व सन्ध्यामा काठमाडौँ उपत्यकाका ऐतिहासिक बस्तीहरूमा चहलपहल बढेको छ। वर्षभरि दिवंगत भएका आफन्तजनको सम्झनामा मनाइने यस पर्वका लागि काठमाडौंको वसन्तपुर, असन, इन्द्रचोकदेखि ललितपुरको स्वथा र भक्तपुरका विभिन्न क्षेत्रमा आवश्यक सामग्री तथा हस्तकलाका सामानले बजार सजिएका छन्।

वसन्तपुर र स्वथा चोकमा गाईका हस्तलिखित मुकुन्डो, भगवान् गणेशका चित्र, गहुँको छ्वालीबाट बनाइएका सिङ तथा नेकु, कमल र सूर्यमुखी फूलका साथै बाँसको चोयाबाट तयार गरिएका डालोलगायतका सामग्री बिक्री तथा प्रदर्शनका लागि राखिएका छन्।

गाईजात्रा नेवार समुदायको धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक जीवनसँग गहिरोसँग जोडिएको पर्व हो। हिन्दु तथा बौद्ध धर्मावलम्बी नेवार समुदायले वर्षभरि दिवंगत भएका आफन्तजनको आत्माको चिरशान्तिको कामना गर्दै गाई वा गाईको प्रतीकका रूपमा ताहामचा बनाएर नगर परिक्रमा गराउने परम्परा छ।

धार्मिक विश्वासअनुसार मृत्युपछि आत्माले यमलोक जाने क्रममा पार गर्नुपर्ने वैतरणी नदी गाईको पुच्छर समातेर पार गर्न सकिन्छ भन्ने मान्यता छ। यही विश्वासका आधारमा दिवंगत व्यक्तिको स्मरणमा जीवित गाई वा बाँसको चोया तथा छ्वालीबाट बनाइएको सांकेतिक गाईसहित जात्रा निकाल्ने गरिन्छ।

ताहामचाको अगाडिपट्टि रङ्गीन रूपमा हातैले तयार गरिएको गाईको मुकुन्डो राखिन्छ भने पछाडिपट्टि विघ्नहर्ता भगवान् गणेशको चित्र राख्ने परम्परा छ। पितृको परलोक यात्रा सहज होस् र जात्रामा कुनै विघ्न नआओस् भन्ने धार्मिक विश्वाससँग यो परम्परा जोडिएको छ।

प्रताप मल्लको पालादेखि शोकलाई उत्सवमा बदल्ने परम्परा
ऐतिहासिक रूपमा गाईजात्राको सुरुआत राजा प्रताप मल्लको शासनकालसँग जोडिएको छ। आफ्ना छोरा चक्रवर्तेन्द्र मल्लको अल्पायुमै निधन भएपछि शोकमा रहेकी रानीलाई सान्त्वना दिन राजाले सहरका दिवंगत व्यक्तिहरूको सम्झनामा गाईजात्रा निकाल्ने परम्परा सुरु गराएको जनविश्वास छ।

सहरका विभिन्न घरबाट गाईजात्रा निस्किएको देखेपछि रानीले मृत्यु सबैको जीवनमा आउने अनिवार्य सत्य भएको महसुस गरेको कथन पाइन्छ। रानीको मुहारमा हाँसो ल्याउन राजाले जात्रामा हास्य–व्यङ्ग्य, प्रहसन, झाँकी तथा विभिन्न भेषभूषा प्रदर्शन गर्नसमेत निर्देशन दिएको मानिन्छ।

त्यसयता गाईजात्रा शोक र समवेदनाको पर्व मात्र नभई सामाजिक विकृति तथा विसङ्गतिमाथि व्यङ्ग्य गर्ने मौलिक सांस्कृतिक मञ्चका रूपमा समेत विकसित हुँदै आएको छ।

काठमाडौँका वसन्तपुर, असन, इन्द्रचोक तथा स्वथाका सडकपेटीमा यतिबेला गाईजात्राका लागि आवश्यक सामग्रीको बजार लागेको छ। परम्परागत रूपमा हातैले बनाइने मुकुन्डो, ताहामचा, सिङ, नेकु तथा अन्य सामग्रीले उपत्यकाको मौलिक लोककलाको झल्कोसमेत दिएको छ।

गाईजात्रा आफैँमा केवल एउटा सांस्कृतिक पर्व नभई जीवन र मृत्युको यथार्थलाई स्वीकार गर्ने तथा शोकलाई सिर्जना र उत्सवमा रूपान्तरण गर्ने नेपाली समाजको मौलिक दर्शनका रूपमा स्थापित छ।

शनिवार उपत्यकाका सडकमा ताहामचा, घिन्ताङघिसी नाच, विभिन्न सांस्कृतिक झाँकी तथा हास्य–व्यङ्ग्यका कार्यक्रमसहित गाईजात्रा मनाइँदा काठमाडौँ उपत्यकाका ऐतिहासिक बस्तीहरू सांस्कृतिक रौनकले भरिनेछन्।

आँसुलाई हाँसोमा, वियोगलाई उत्सवमा र शोकलाई कलामा रूपान्तरण गर्ने गाईजात्राले नेपाली मौलिक संस्कृति, सहिष्णुता र जीवनदर्शनको अनुपम सन्देश दिने अपेक्षा गरिएको छ।