आज २०औँ लोकतन्त्र दिवस: जनआन्दोलनको उपलब्धि स्मरण, अपेक्षा अझै अधूरा

काठमाडौं । नेपालमा आज २०औँ लोकतन्त्र दिवस विभिन्न कार्यक्रम गरी मनाइँदै छ। प्रत्येक वर्ष वैशाख ११ गतेलाई निरंकुश राजतन्त्र अन्त्य भई लोकतान्त्रिक व्यवस्थाको पुनःस्थापना भएको ऐतिहासिक दिनका रूपमा स्मरण गरिन्छ।

विसं २०६२/६३ को ऐतिहासिक जनआन्दोलन २०६२/६३ उत्कर्षमा पुगेपछि जनताको शक्तिसामु तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्र शाह ले घुँडा टेक्दै वैशाख ११ गते विघटित प्रतिनिधिसभा पुनःस्थापनाको घोषणा गरेका थिए। सोही घोषणाले नेपालमा नयाँ राजनीतिक युगको सुरुआत गरेको मानिन्छ।

राजाको प्रत्यक्ष शासनविरुद्ध सात राजनीतिक दल र तत्कालीन विद्रोही नेकपा (माओवादी) बीच भएको १२ बुँदे समझदारीले आन्दोलनलाई निर्णायक मोडमा पुर्‍याएको थियो। त्यसपछि राजधानी केन्द्रित आन्दोलन चर्किंदै जाँदा लाखौं नागरिक सडकमा उत्रिएका थिए।

आन्दोलनको नेतृत्व तत्कालीन नेपाली कांग्रेसका सभापति गिरिजाप्रसाद कोइराला ले गरेका थिए। जनताको व्यापक सहभागिताले अन्ततः राजसंस्थालाई झुक्न बाध्य बनायो र संसद् पुनःस्थापना भयो।

पुनःस्थापित संसद्को २०६३ जेठ ४ गतेको ऐतिहासिक बैठकले राजसंस्थाको अधिकार कटौती गर्दै कार्यवाहक राष्ट्राध्यक्षको अधिकार प्रधानमन्त्रीलाई हस्तान्तरण गर्‍यो। साथै, माओवादीलाई शान्ति प्रक्रियामा ल्याउने र संविधानसभा निर्वाचन गर्ने मार्ग पनि तय गरियो। उक्त निर्णयलाई नेपालको “म्याग्नाकार्टा” का रूपमा समेत व्याख्या गरिन्छ।

यसै राजनीतिक परिवर्तनको जगमा २०६४ चैत २८ गते पहिलो संविधानसभा निर्वाचन सम्पन्न भयो। त्यसपछि २०६५ जेठ १५ गते बसेको संविधानसभाको पहिलो बैठकले करिब २४० वर्ष पुरानो राजसंस्थाको औपचारिक अन्त्य गर्दै नेपाललाई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गर्‍यो।

पहिलो संविधानसभाबाट संविधान जारी हुन नसके पनि त्यसले धेरै आधार निर्माण गर्‍यो। त्यसपछि २०७० मङ्सिर ४ गते सम्पन्न दोस्रो संविधानसभा निर्वाचनबाट निर्वाचित सभाले अन्ततः २०७२ असोज ३ गते नेपालको नयाँ संविधान जारी गर्‍यो, जसले संघीय संरचनासहितको शासन प्रणालीलाई संस्थागत गर्‍यो।

हाल संविधानअनुसार संघीय, प्रादेशिक र स्थानीय तहका सरकार सञ्चालनमा छन्। लोकतन्त्र दिवसलाई यही परिवर्तनको प्रवेशद्वारका रूपमा लिइन्छ।

यद्यपि, लोकतन्त्र स्थापना भएको दुई दशक बितिसक्दा पनि जनअपेक्षाअनुसारको सुशासन र विकास प्राप्त हुन नसकेको गुनासो बढ्दो छ। सरकार गठन र विघटनको निरन्तरता, राजनीतिक अस्थिरता तथा भ्रष्टाचारका घटनाले जनतामा निराशा पैदा गरेको छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार लोकतन्त्रको वास्तविक सार जनताको जीवनस्तरमा सुधार र सुशासनमा निहित हुन्छ। त्यसैले नागरिकका अपेक्षा सम्बोधन गर्दै पारदर्शी र उत्तरदायी शासन स्थापित गर्न सकिए मात्र लोकतन्त्र दिवसको सन्देश सार्थक हुने देखिन्छ।