कांग्रेसको ८ दशक: राणाविरुद्धको विद्रोहदेखि १५औँ महाधिवेशनसम्म

काठमाडौँ । नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशन आइतबारदेखि काठमाडौँमा सुरु हुँदैछ । ‘परम्पराको सम्मान र परिवर्तनको संकल्प : समुन्नत नेपालका लागि सबल कांग्रेसको विकल्प’ भन्ने नारासहित सुरु हुन लागेको महाधिवेशनलाई कांग्रेसले आफ्नो संगठनात्मक पुनर्संरचना, नेतृत्व चयन र आगामी राजनीतिक दिशानिर्धारणको महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा लिएको छ ।

आइतबार दिउँसो २ बजे काठमाडौँको खुलामञ्चमा महाधिवेशनको उद्घाटन समारोह हुनेछ । बन्द सत्र तथा अन्य सांगठनिक कार्यक्रम भने सोमबार र मंगलबार अर्थात् असोज १९ र २० गते हुने कांग्रेसले जनाएको छ ।

आजभन्दा आठ दशकभन्दा लामो इतिहास बोकेको नेपाली कांग्रेसका लागि यो महाधिवेशन केवल नयाँ नेतृत्व चयन गर्ने नियमित राजनीतिक प्रक्रिया मात्र होइन । यो कांग्रेसले आफूलाई पटक–पटक बदलिँदो राजनीतिक परिस्थितिअनुसार कसरी पुनःपरिभाषित गर्दै आएको छ र अब कुन बाटो रोज्छ भन्ने प्रश्नको जवाफ खोज्ने महत्वपूर्ण अवसरसमेत हो ।

राणा शासनविरुद्ध जन्मिएको राजनीतिक चेतना

नेपाली कांग्रेसको इतिहास नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहाससँगै जोडिएको छ । २००३ सालमा भारतको बनारसमा नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसको स्थापना भएपछि नेपालमा संगठित रूपमा राणा शासनविरुद्ध राजनीतिक आन्दोलनले नयाँ स्वरूप पायो ।

त्यसको नेतृत्वमा बीपी कोइराला, मातृकाप्रसाद कोइराला, कृष्णप्रसाद भट्टराईलगायतका नेताहरू सक्रिय थिए । त्यति बेला नेपालमा राणा शासनको निरंकुश व्यवस्था थियो । राजनीतिक अधिकार, नागरिक स्वतन्त्रता र जनताको प्रतिनिधित्वको अवस्था अत्यन्त सीमित थियो ।

त्यही पृष्ठभूमिमा नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसले प्रजातन्त्रका लागि राजनीतिक संघर्ष अघि बढायो । अर्कोतर्फ सुवर्णशमशेर राणाको नेतृत्वमा नेपाल प्रजातन्त्र कांग्रेस पनि राणा शासनविरुद्ध सक्रिय थियो । २००६ सालमा नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस र नेपाल प्रजातन्त्र कांग्रेसबीच एकीकरण भयो । यही एकीकरणबाट नेपाली कांग्रेसको औपचारिक जन्म भयो ।

त्यसपछि कांग्रेसको मुख्य लक्ष्य बन्यो—राणा शासनको अन्त्य र प्रजातन्त्रको स्थापना ।

२००७ साल : कांग्रेसको पहिलो निर्णायक विजय

नेपाली कांग्रेसको इतिहासमा २००७ सालको जनक्रान्ति सबैभन्दा महत्वपूर्ण अध्यायमध्ये एक हो ।

कांग्रेसको नेतृत्वमा भएको सशस्त्र तथा जनआन्दोलनले राणा शासनको करिब १०४ वर्ष लामो निरंकुश शासन अन्त्य गर्न निर्णायक भूमिका खेल्यो । राजा त्रिभुवनको भारतबाट फर्किएपछि नयाँ राजनीतिक परिस्थितिको निर्माण भयो र नेपालमा प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्थाको सुरुवात भयो ।

२००७ सालपछि कांग्रेस सत्तामा पुग्यो । तर प्रजातन्त्र स्थापना भएको केही वर्षमै पार्टीभित्र नेतृत्व, सत्ता र राजनीतिक दिशालाई लिएर गम्भीर मतभेदहरू देखिन थाले ।

बीपी कोइराला र मातृकाप्रसाद कोइरालाबीचको राजनीतिक द्वन्द्वले कांग्रेसको प्रारम्भिक यात्रामै नेतृत्व संघर्षको स्वरूप देखाएको थियो ।

बीपीको उदय र पहिलो जननिर्वाचित सरकार

२०१५ सालमा नेपालमा पहिलो पटक आमनिर्वाचन भयो । नेपाली कांग्रेसले बहुमत प्राप्त गर्‍यो र बीपी कोइराला नेपालको पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बने । यो कांग्रेसको राजनीतिक यात्राको अर्को ऐतिहासिक मोड थियो ।

बीपी नेतृत्वको सरकारले भूमिसुधार, सामाजिक न्याय, आर्थिक विकास र राज्य पुनर्संरचनाका विषयलाई प्राथमिकतामा राख्ने प्रयास गर्‍यो । तर लोकतान्त्रिक अभ्यास लामो समय टिक्न सकेन ।

२०१७ साल पुस १ गते राजा महेन्द्रले निर्वाचित सरकार विघटन गर्दै संसद् भंग गरे । बीपी कोइरालासहितका शीर्ष नेताहरू पक्राउ परे र नेपालमा पञ्चायती व्यवस्था सुरु भयो । त्यसपछि कांग्रेसको राजनीति सत्ताबाट संघर्षतर्फ मोडियो ।

तीन दशकको प्रतिबन्ध र निर्वासनको राजनीति

पञ्चायती व्यवस्थाको तीन दशक कांग्रेसका लागि भूमिगत संघर्ष, जेल, निर्वासन र राजनीतिक दमनको कालखण्ड बन्यो । बीपी कोइराला लामो समय जेल बसे । पछि भारतमा निर्वासनमा रहेर उनले प्रजातन्त्र पुनः स्थापनाको आन्दोलन अघि बढाए ।

गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद भट्टराई, सुवर्णशमशेर राणा, गिरिजाप्रसाद कोइरालालगायतका नेताहरूले पनि पञ्चायतविरुद्धको संघर्षलाई निरन्तरता दिए ।

कांग्रेसले कहिले सशस्त्र संघर्षको बाटो रोज्यो भने कहिले लोकतान्त्रिक आन्दोलनमार्फत परिवर्तनको प्रयास गर्‍यो । पार्टीभित्र रणनीति र कार्यदिशालाई लिएर मतभेद भए पनि पञ्चायतविरुद्धको राजनीतिक संघर्ष भने निरन्तर चलिरह्यो ।

२०४६ साल : सडकबाट फर्किएको प्रजातन्त्र

२०४६ सालको जनआन्दोलन कांग्रेसको इतिहासको अर्को निर्णायक अध्याय बन्यो । नेपाली कांग्रेस र वामपन्थी शक्तिहरूको संयुक्त आन्दोलनले पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य गर्‍यो । बहुदलीय प्रजातन्त्र पुनःस्थापित भयो ।

त्यसपछि कांग्रेस पुनःसत्तामा फर्कियो । २०४८ सालको आमनिर्वाचनमा कांग्रेसले बहुमत प्राप्त गर्‍यो र गिरिजाप्रसाद कोइराला प्रधानमन्त्री बने । तर बहुमतको सरकार पनि आन्तरिक विवादबाट मुक्त हुन सकेन । पार्टीभित्रको अन्तरकलह, सरकार र पार्टीबीचको सम्बन्ध तथा नेतृत्व संघर्षले कांग्रेसको राजनीतिक यात्रालाई प्रभावित गर्‍यो ।

२०५१ सालमा प्रतिनिधिसभा विघटन र मध्यावधि निर्वाचनको अवस्थासम्म पुग्दा कांग्रेसभित्रको विभाजन अझ स्पष्ट देखिन थाल्यो ।

विभाजनदेखि पुनःएकीकरणसम्म

कांग्रेसको इतिहासमा नेतृत्व संघर्ष पटक–पटक विभाजनको कारण बन्यो । गिरिजाप्रसाद कोइराला र कृष्णप्रसाद भट्टराईबीचको राजनीतिक सम्बन्धमा आएको उतारचढाव, पार्टीभित्रको गुटगत प्रतिस्पर्धा र नेतृत्वको प्रश्नले कांग्रेसलाई कमजोर बनाउँदै लग्यो ।

२०५९ सालमा पार्टी विभाजन भयो । शेरबहादुर देउवाको नेतृत्वमा नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) गठन भयो । तर नेपालको राजनीतिक संकट बढ्दै गएपछि विभाजित कांग्रेसहरूबीच पुनः एकताको आवश्यकता महसुस भयो । २०६४ सालमा नेपाली कांग्रेस र नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक)बीच एकीकरण भयो ।

यो एकीकरणले कांग्रेसलाई फेरि एउटै राजनीतिक धारमा ल्यायो ।

गणतन्त्रको यात्रामा कांग्रेस

नेपालको राजनीतिक इतिहास २०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि अर्को निर्णायक मोडमा पुग्यो । राजतन्त्रको अन्त्य, गणतन्त्रको स्थापना र संविधान निर्माणको प्रक्रियामा नेपाली कांग्रेस प्रमुख राजनीतिक शक्तिका रूपमा उपस्थित रह्यो ।

२०६४ सालको संविधानसभा निर्वाचनपछि बनेको राजनीतिक समीकरणमा कांग्रेस विपक्षमा रहे पनि गणतान्त्रिक व्यवस्थालाई संस्थागत गर्ने प्रक्रियामा उसको भूमिका महत्वपूर्ण रह्यो । २०७० सालको दोस्रो संविधानसभा निर्वाचनमा कांग्रेस पहिलो दल बन्यो । त्यसपछि सुशील कोइरालाको नेतृत्वमा सरकार गठन भयो ।

२०७२ सालमा नेपालको संविधान जारी हुँदा कांग्रेस सरकारको नेतृत्व गरिरहेको थियो । संविधान जारी गर्नु कांग्रेसको राजनीतिक इतिहासमा अर्को महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा स्थापित भयो ।

तर संविधान जारी भएपछि पनि राजनीतिक स्थिरता कायम हुन सकेन । सरकार परिवर्तन, आन्तरिक गुटबन्दी र चुनावी प्रतिस्पर्धाले कांग्रेसलाई निरन्तर चुनौती दिइरह्यो ।

नयाँ संविधानपछि बदलिँदो कांग्रेस

संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपालको नयाँ संरचनाअनुसार २०७४ सालमा तीन तहका निर्वाचन भए । त्यो निर्वाचनमा कांग्रेसले अपेक्षित परिणाम हासिल गर्न सकेन । कम्युनिस्ट शक्तिहरूको गठबन्धन र त्यसपछि भएको एकीकरणले कांग्रेसलाई लामो समय प्रतिपक्षमा बस्न बाध्य बनायो ।

२०७८ सालमा भएको १४औँ महाधिवेशनबाट शेरबहादुर देउवा सभापतिमा निर्वाचित भए । कांग्रेसले त्यसपछि सत्ता गठबन्धनमार्फत सरकारको नेतृत्वमा पुनःस्थान बनायो ।२०७९ सालको निर्वाचनपछि कांग्रेस प्रतिनिधिसभामा सबैभन्दा ठुलो दल बन्यो । तर सरकार गठन र नेतृत्वको प्रश्नमा उत्पन्न विवादले कांग्रेसभित्रको शक्ति संघर्षलाई फेरि सतहमा ल्यायो ।

यही बिचमा नयाँ पुस्ताका नेताहरूको उदय, संगठन सुधारको माग, डिजिटल युगअनुकूल पार्टी संरचना, युवाको सहभागिता र पुरानो नेतृत्व शैली परिवर्तनको बहस तीव्र हुँदै गयो ।

अब १५औँ महाधिवेशनको प्रश्न: कांग्रेस कता जाँदैछ ?

कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशन यही ऐतिहासिक पृष्ठभूमिमा हुँदैछ । आठ दशकभन्दा लामो यात्रामा कांग्रेसले राणा शासनविरुद्ध आन्दोलन गर्‍यो, प्रजातन्त्र स्थापना गर्‍यो, पञ्चायतविरुद्ध संघर्ष गर्‍यो, बहुदलीय व्यवस्था पुनः स्थापना गर्‍यो, गणतन्त्र स्वीकार गर्‍यो र संविधान निर्माणको नेतृत्वमा सहभागी भयो ।

तर, आज कांग्रेसका अगाडि चुनौतीहरू पनि उत्तिकै गम्भीर छन् । पार्टीभित्रको गुटबन्दी, नेतृत्व हस्तान्तरण, पुस्तान्तरण, संगठनको प्रभावकारिता, युवाको आकर्षण, विचार र व्यवहारबीचको दूरी तथा बदलिँदो राजनीतिक प्रतिस्पर्धा कांग्रेसका प्रमुख चुनौती हुन् ।

नयाँ पुस्ताले कांग्रेससँग केवल इतिहासको गौरव होइन, भविष्यको स्पष्ट योजना खोजिरहेको छ । देशको अर्थतन्त्र, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, प्रविधि, सुशासन, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र सामाजिक न्यायका विषयमा कांग्रेसले आफूलाई कसरी प्रस्तुत गर्छ भन्ने प्रश्न पनि महाधिवेशनसँग जोडिएको छ ।

खुलामञ्चबाट आउने सन्देश

आइतबार काठमाडौँको खुलामञ्चमा कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशन उद्घाटन हुँदै गर्दा त्यहाँ केवल एउटा राजनीतिक दलको महाधिवेशन हुनेछैन । त्यहाँ नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको लामो इतिहासको पुनःस्मरण पनि हुनेछ ।

२००३ सालको राजनीतिक चेतनाबाट सुरु भएको यात्रा २००७ सालको क्रान्ति हुँदै २०१५ सालको जननिर्वाचित सरकार, २०१७ सालको राजनीतिक प्रतिगमन, तीन दशकको पञ्चायतविरोधी संघर्ष, २०४६ सालको जनआन्दोलन, २०६२/६३ को लोकतान्त्रिक आन्दोलन र गणतान्त्रिक संविधानसम्म आइपुगेको छ ।

अब प्रश्न इतिहासले कांग्रेसलाई के दियो भन्ने मात्र होइन, कांग्रेसले आगामी पुस्तालाई के दिन्छ भन्ने हो । ‘परम्पराको सम्मान र परिवर्तनको संकल्प’ भन्ने महाधिवेशनको नाराले यही द्वन्द्वलाई संकेत गर्छ—इतिहासको विरासत जोगाउँदै संगठनलाई समयअनुकूल बदल्ने कि पुरानै संरचनामा सीमित रहने ?

कांग्रेसका लागि १५औँ महाधिवेशन त्यसैले अर्को नेतृत्व चयनको प्रक्रिया मात्र होइन, आफ्नो ८ दशक लामो राजनीतिक यात्राको समीक्षा गर्दै आगामी दशकको बाटो तय गर्ने परीक्षा पनि हो ।

खुलामञ्चबाट उठ्ने आवाजले कांग्रेसको नयाँ नेतृत्व मात्र घोषणा गर्ने छैन, सम्भवतः नेपालको सबैभन्दा पुरानो लोकतान्त्रिक राजनीतिक शक्तिले अब आफूलाई कति बदल्न सक्छ भन्ने संकेत पनि दिनेछ ।

राणा शासनविरुद्ध विद्रोहबाट जन्मिएको कांग्रेस आज परिवर्तनकै अर्को मोडमा उभिएको छ—यस पटक परिवर्तनको प्रश्न शासन व्यवस्थाको होइन, स्वयं कांग्रेसको हो ।