प्रधानमन्त्री शाहले भनेजस्तो ‘सुरुङ उद्धारको प्रविधि नै छैन’ ?

काठमाडौं । प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले प्रतिनिधिसभामा बाढीपछि जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङमा फसेका व्यक्तिको उद्धार अत्यन्त कठिन बनेको र यस्तो अवस्थामा तत्काल उद्धार गर्न सक्ने प्रविधि तथा उपकरणको अभाव रहेको बताएका छन्।

तर, विश्वमै सुरुङभित्र फसेका मानिसलाई उद्धार गर्ने प्रविधि नभएको भन्ने बुझाइ भने सही होइन। विश्वका विभिन्न मुलुकमा सुरुङ तथा भूमिगत संरचनामा फसेका मानिसलाई ड्रिलिङ, वैकल्पिक पहुँचमार्ग, क्यामेरा, रोबोटिक उपकरण, हावा पठाउने प्रणाली तथा विशेष उद्धार क्याप्सुललगायत प्रविधिबाट उद्धार गरिएका उदाहरण छन्।

सन् २०१० मा चिलीको कोपियापोस्थित खानीमा ३३ जना मजदुर करिब ६९ दिनसम्म भूमिगत फसेका थिए। उद्धारकर्ताले अर्को स्थानबाट गहिरो प्वाल बनाएर विशेष ‘फेनिक्स–२’ उद्धार क्याप्सुल प्रयोग गर्दै सबै ३३ जनालाई जीवितै बाहिर निकालेका थिए। उक्त क्याप्सुलमा अक्सिजन, सञ्चार र सुरक्षाका विभिन्न व्यवस्था थिए।

त्यसैगरी भारतको उत्तराखण्डस्थित सिल्क्यारा सुरुङमा सन् २०२३ मा ४१ जना मजदुर सुरुङ भत्किएर फसेका थिए। लामो उद्धार अभियानमा विभिन्न दिशाबाट ड्रिलिङ, ठूलो व्यासका पाइपमार्फत पहुँच बनाउने तथा अन्तिम चरणमा भग्नावशेष हटाउँदै म्यानुअल उत्खनन गर्ने विधि प्रयोग गरिएको थियो। अन्ततः सबै ४१ जनाको उद्धार भएको थियो।

नेपालमा अहिलेको अवस्था किन फरक छ ?

रसुवालगायतका क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीपछि जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङमा देखिएको अवस्था सामान्य सुरुङ दुर्घटनाभन्दा निकै जटिल छ।

बाढीले ठूलो मात्रामा लेदो, माटो, ढुंगा र भग्नावशेष सुरुङभित्र पुर्‍याएको छ। कतिपय ठाउँमा सुरुङ साँघुरो तथा घुमाउरो भएकाले ठूला उपकरण भित्र लैजान कठिन छ। फसेका मानिसहरू कुन स्थानमा र कुन अवस्थामा छन् भन्ने यकिन गर्नसमेत चुनौती रहेको छ।

रोयटर्सका अनुसार रसुवागढी जलविद्युत् आयोजनाको सुरुङजस्तो संरचनामा फसेका कामदारसम्म पुग्ने प्रयास माटो र भग्नावशेषका कारण कठिन भइरहेको छ। नेपाल, भारत, चीनलगायतका टोली उद्धारमा संलग्न छन्।

एसोसिएटेड प्रेसले पनि बाढीपछि जलविद्युत् सुरुङहरू माटो तथा भग्नावशेषले भरिएकाले थर्मल ड्रोनलगायतका प्रविधिबाट समेत भित्री भागमा खोजी गर्न कठिन भइरहेको जनाएको छ। साँघुरा र घुमाउरा सुरुङ तथा लेदोले खोजी कार्यलाई थप चुनौतीपूर्ण बनाएको छ।

त्यसैले प्रधानमन्त्रीको भनाइलाई “विश्वमा सुरुङ उद्धार गर्ने प्रविधि नै छैन” भनेर बुझ्नु तथ्यगत रूपमा सही हुँदैन।

बरु तथ्यले देखाउने कुरा के हो भने विश्वमा सुरुङ तथा भूमिगत संरचनाबाट मानिस उद्धार गर्ने विभिन्न प्रविधि छन्। तर, नेपालमा अहिले बाढीले जलविद्युत् सुरुङभित्र ठूलो मात्रामा लेदो, चट्टान र भग्नावशेष थुपारेको, पहुँचमार्ग क्षतिग्रस्त भएको र फसेका व्यक्तिसम्म सुरक्षित रूपमा पुग्न कठिन भएको अवस्थामा कुनै एउटै उपकरणले तत्काल उद्धार गर्न सक्ने अवस्था छैन।

अर्थात् समस्या ‘विश्वमै प्रविधि छैन’ भन्ने होइन, उपलब्ध प्रविधिलाई अहिलेको अत्यन्त जटिल भौगोलिक र संरचनागत अवस्थामा कसरी सुरक्षित रूपमा प्रयोग गर्ने भन्ने हो। यही कारण अहिले नेपालमा स्वदेशी सुरक्षा निकायसँगै भारत, चीन तथा अन्य देशका विशेषज्ञ र प्राविधिक सहयोगसमेत परिचालन गरिएको छ।